Մխիթար Սեբաստացի կրթահամալիր
Ավագ դպրոց – Վարժարան
Հետազոտական աշխատանք
Թեման –
Սովորող – Գոհար Եգանյան
Դասարան – 10
Ղեկավար –
Գրախոս –
Ինչ անել գլոբալ տաքացման դեմ պայքարելու
Ավելի շատ ծառեր տնկել
Ավելի քիչ օգտագործել մեքենաները
Խնայել էլեկտրաէներգիան
Օգտագործել վերականգնվող էներգիա
Վերամշակել թափոնները
Խնայել ջուրը
Չվատնել սնունդը
Նվազեցնել գործարանների և տրանսպորտի արտանետումները
Բարելավել շենքերի ջերմամեկուսացումը
Բարձրացնել մարդկանց բնապահպանական գիտելիքները
տասը ամենա վատ հետեվանքները գլոբալ տաքցման Հայաստանի համար
Շոգի ուժեղացում
Ջրի պակաս
Գյուղատնտեսության վնասում
Անտառային հրդեհների աճ
Ձյան և սառցադաշտերի նվազում
Ավելի անկանոն տեղումներ
Հողի չորացում և անապատացում
Կենսաբազմազանության կորուստ
Հիվանդությունների տարածման վտանգ։
Առողջության և կյանքի պայմանների վատացում
English
frightening
operation
disability
regularly
volunteers
hopefully
recover
naturally
English
crunchy / stale / dry – bread
wholemeal / sliced – bread
black / ground – pepper
brown / long-grain – rice
mixed / side – salad
home-made / tinned – soup
sugar / chocolate – biscuits
sparkling / still – water
food
diet
meal
dinner
should
a
for
the
from
who
will
unless
Գրականություն
- Կարդում ենք գրաբար
Վարդան Այգեկցի
Արծիւ եւ նետ
Արծիւն երթայր յերկինս, եւ հարին զնա նետիւ: Եւ նա զարմացաւ, թէ ո՞վ զայս արար: Հայեցաւ եւ ետես զնետն` զփետուրն իւր եւ ասէ.
— Վա՛յ ինձ, զի յինէն է պատճառ սպանման իմոյ:
Բառարան
երթայր — գնում էր
յերկինս — երկնքում
հարին — խփեցին
զնա — նրան
նետիւ — նետով
արար — արեց
հայեցաւ — նայեց
ետես — տեսավ
իւր — իր
ասէ — ասում է
զի — որ, որովհետև, քանի որ
Որսորդն եւ կաքաւն
Որսորդն կալաւ կաքաւ մի եւ կամէր զենուլ: Եւ ասէ կաքաւն.
— Մի՛ սպանանէր զիս, զի ես խաբեցից զբազում կաքաւս ու ածից յականատս քո:
Եւ ասէ որսորդն.
— Այժմ ստուգիւ մեռցիս ի ձեռաց իմոց, զի զսիրելիս եւ զազգականս քո մատնես ի մահ:
Բառարան
կալաւ — բռնեց
զենուլ — մորթել
ասէ — ասում է
զիս — ինձ
զի — որ, թե, որովհետև, որպեսզի
խաբեցից — խաբեմ, կխաբեմ, պիտի խաբեմ, խաբելու եմ
ածից — բերեմ, կբերեմ, պիտի բերեմ, բերելու եմ
ականատ — թակարդ
յականատ — (դեպի) թակարդները, թակարդներում
ստուգիւ — ստուգապես, իսկապես
մեռցիս — մեռնես, կմեռնես, պիտի մեռնես, մեռնելու ես
ի ձեռաց — ձեռքից
զսիրելիս — սիրելիներին
զազգականս — ազգականներին
մատնես — մատնում ես
ի մահ — մահվան
Կտակ վասն գանձի
Իմաստասէր ոմն աղքատ ունէր ծոյլ որդիս եւ ի ժամ մահուն կոչեաց զորդիսն եւ ասէ.
— Ո՛վ որդեակք, բազում գանձ կայ պահեալ ի հարցն իմոց յայգին մեր, իսկ զտեղին ոչ ցուցանեմ ձեզ, այլ որ աշխատի ևւ խորագոյն փորէ, նա գտանէ զգանձն:
Եւ յետ մահուն հօրն, սկսան որդիքն ջանալ մեծաւ աշխատութեամբ եւ խորագոյն վարէին, եւ ամէն մէկ իւրն ջանայր, զի ինքն գտցէ զգանձն:
Եւ սկսաւ այգին աճիլ եւ զօրանալ եւ ետ բազում պտուղ եւ ելից զնոսա գանձիւ:
Բառարան
ոմն — մի մարդ, մեկը (ոմն աղքատ – մի աղքատ մարդ)
որդիս — որդիներ
ի ժամ մահուն — մահվան ժամին
կոչեաց — կանչեց
զորդիսն — որդիներին
որդեակք — որդյակներ
պահեալ — պահված
ի հարցն իմոց — իմ հայրերից, իմ հայրերի կողմից
յայգին — այգում
զտեղին — տեղը
ոչ ցուցանեմ — ցույց չեմ տալիս
որ — ով, ով որ
խորագոյն — ավելի խոր
փորէ — այստեղ` փորի
գտանէ — այստեղ` կգտնի
յետ մահուան հօրն — հոր մահվանից հետո
մեծաւ աշխատութեամբ — մեծ չարչարանքով
վարէին — վարում էին
իւր ջանայր — ինքն էր ջանում (ձգտում էր)
զի — որ, որպեսզի
գտցէ — գտնի, կգտնի, պիտի գտնի, գտնելու է
ետ — տվեց
ելից — լցրեց
զնոսա — նրանց
գանձիւ — գանձով
Առաջադրանքներ
- Առոգանությամբ բարձրաձայն կարդա առակները, ձայնագրիր դրանք։
- Առակները դարձրու աշխարհաբար։
- Բացատրիր առակներից յուրաքանչյուրի խրատը (ինչ է ցույց տալիս)։
- Տեղեկություններ գտիր համացանցից Վարդան Այգեկցու մասին։
Հայոց լեզու
- Լրացրու տառերը և կետադրիր։
Երկինքը տեղ-տեղ ծածկված էր թու-պերով։ Սառը քամին անգթորեն ծեծում էր քսանի-ամյա երիտասարդի կուր-քն ու արևախան- դեմքը։ Նա պատ-գամբի բազրի-ին կռթնած նայում էր գյուղի կողմը։ Լուռ ու մութ էր գյուղը չկար ոչ մի ճրա- ոչ մի ձայն։ Միայն ներքևի զառիվայրից թույլ կա-կանձ էր լսվում կարծես մրսում էր մի լքված մոռացված շուն։ Մեկ էլ հեռվից կարելի էր ունկ-նդրել գետի խուլ վշշոցը։
Ջրաղացի առաջ մի փոքրիկ կրակ պեծին էր տալիս։ Երանի դրանց մտածեց երիտասարդը մինչև լույս զրույց կանեն։ Սարի հետևից լուսինը պռուն-ը հանեց։ Երիտասարդն իջավ սանդու-քով։ Շունը մոտեցավ նրան փաթաթվեց նրա ոտքերին մեղմորեն քսվելով անդրավարտի-ի փող-երին։
Չամբար Չամբար փաղաքշական ձայնով ասաց նա։
Շունը վազեց դարպասի կողմը մի քանի անգամ հաչեց ապա էլի հետ վազեց։ - Մեծատառերը թող այնտեղ, որտեղ դրանք հարկավոր են․
ՄԵԾ ՀԱՅՔԻ ԱՅՐԱՐԱՏ ՆԱՀԱՆԳԻ ԱՐՇԱՐՈՒՆԻՔ ԳԱՎԱՌՈՒՄ՝ ԱՅՆՏԵՂ, ՈՒՐ ՄԱՅՐ ԱՐԱՔՍԸ ԵՎ ԱԽՈՒՐՅԱՆԸ ԽԱՌՆՎՈՒՄ ԵՆ ԻՐԱՐ ԵՎ ԿԱԶՄՈՒՄ ՄԻ ՀԱՐԹ ԹԵՐԱԿՂԶԻ, ՄԵԾԱԶԴԵՑԻԿ ՆԱԽԱՐԱՐՆԵՐԻՑ ՄԵԿԻ ԱՊԱՐԱՆՔՆ ԷՐ։ - Գոյականի հոլովում
Գոյականի սեռական հոլովը կազմելիս բառերը փոփոխվում են տարբեր ձևերով: Ըստ դրանց՝ առանձնացվում են տարբեր հոլովումներ։ Ժամանակակից հայերենում կա ութ հոլովում՝ -ի, -ու, -վա, -ան, -ոջ, -ց, -ա-, -ո-։ Հոլովումները լինում են արտաքին և ներքին։ Արտաքին հոլովման ժամանակ հոլովական մասնիկն ավելանում է բառի վերջից, իսկ ներքին հոլովման ժամանակ փոփոխությունը կատարվում է բառի ներսում։ Արտաքին են -ի, -ու, -վա, -ան, -ոջ, -ց հոլովումները, իսկ -ա-, -ո- հոլովումները ներքին են։
Արտաքին հոլովումներ
Ի հոլովմանը պատկանող բառերի թիվը շատ մեծ է՝ գրքի, դպրոցի, նկարի, բառի և այլն։ Բոլոր գոյականների հոգնակիի ձևերը նույնպես հոլովվում են -ի-ով, բացի -ց հոլովմանը պատկանող բառերից, օրինակ՝ գառան, բայց գառների, քրոջ-քույրերի, տարվա-տարիների, իսկ Վարդանանք-Վարդանանց: Գոյականի հոլովումը որոշվում է ըստ եզակի սեռական հոլովի։
Ու հոլովմանը պատկանում է ի-ով ավարտվող բառերի մեծ մասը (օրինակ՝ հոգի-հոգու, գինի-գինու), հետևյալ բառերը՝ ամուսին, անկողին, Աստված, մարդ;
Վա հոլովմանը պատկանում է ժամանակ ցույց տվող գոյականների մի մասը, օրինակ՝ գիշեր-գիշերվա, օր-օրվա, ամիս-ամսվա, շաբաթ-շաբաթվա և այլն։ Սակայն ժամանակ ցույց տվող մի շարք բառեր այս հոլովմանը չեն պատկանում՝ րոպե, դար, վայրկյան, երեկո բառերը, ամսանունները և այլն։ Շաբաթ բառը հոլովվում է վա-ով, եթե արտահայտում է ամբողջ շաբաթվա՝ 7 օրվա իմաստ, այլ ոչ թե շաբաթ օրվա։
ԱՆ հոլովմանը պատկանում է գրաբարում -ն վերջնահնչյունն ունեցած բառերի մի մասը՝ մուկ- մկան, դուռ- դռան, լեռ-լեռան, թոռ-թոռան, բեռ-բեռան, ծոռ-ծոռան, եզ-եզան, գառ-գառան, նուռ-նռան և այլն, ինչպես նաև -ում վերջածանցով կազմված բառերը, օրինակ՝ գրավում-գրավման, ուսում-ուսման, մոտեցում-մոտեցման։ Այս հոլովմամբ են հոլովվում նաև մանուկ (եթե անձնանուն չէ), գարուն, աշուն, ամառ, ձմեռ բառերը՝ գարնան, աշնան, ամռան, ձմռան, թեև գործածական են նաև ամառվա և ձմեռվա ձևերը։
Ոջ հոլովման պատկանում են անձ ցույց տվող մի քանի բառեր՝ ընկեր-ընկերոջ, քույր-քրոջ, կին-կնոջ, տեր-տիրոջ, սկեսուր-սկեսրոջ, աներ-աներոջ և այլն։ Սրանց մի մասը կարող է հոլովվել նաև -ի-ով։
Ց հոլովման պատկանում են -անք, -ենք, -ոնք, -ունք ածանցներով կազմված այն բառերը, որոնք տոհմ, ազգակցություն, գերդաստան են ցույց տալիս, ինչպես՝ Սահակենք-Սահակենց, Վարդանանք-Վարդանանց, մերոնք-մերոնց, Վեդունք-Վեդունց և այլն։ Այսպես են հոլովվում նաև մարդիկ, կանայք և տիկնայք հոգնակիները՝ մարդկանց, կանանց, տիկնանց։
Ներքին հոլովումներ
Ո հոլովման պատկանում են հայր-հոր, մայր-մոր, եղբայր-եղբոր և նրանցով կազմված այն բառերը, որոնցում նրանք վերջին բաղադրիչ են (օրինակ՝ հորեղբայր, նախահայր)։ Այս հոլովումը ներքին է, որովհետև փոփոխությունը կատարվում է բառի ներսում։
Ա հոլովման պատկանում են -ություն վերջածանցով կազմված բառերը (օրինակ՝ մեծություն-մեծության, ընկերության, գեղեցկության), ինչպես նաև տուն, շուն, սյուն, ձյուն, արյուն, անկյուն, անուն բառերը։ Անկյուն բառը հիմնականում այսպես է հոլովվում, երբ երկրաչափական հասկացություն է (օրինակ՝ Որոշել տրված սուր անկյան աստիճանը), իսկ մյուս դեպքերում սովորաբար հոլովվում է ի-ով (օրինակ՝ Սենյակի անկյունի մոտ կախված նկարը գեղեցիկ էր)։ Հոլովման ժամանակ անուն բառում կատարվում է ու-վ հնչյունափոխություն՝ անուն-անվան։
Այլաձև հոլովում։
Ընդհանուր հոլովումից շեղվում են մի քանի բառեր, որոնք ունեն այլաձև հոլովում՝ աղջիկ-աղջկա (-ա արտաքին հոլովում), սեր-սիրո (-ո արտաքին հոլովում), մահ-մահվան (-վան արտաքին հոլովում), դուստր-դստեր, կայսր-կայսեր (-ե ներքին հոլովում)։ Դուստր և կայսր բառերը կարող են հոլովվել նաև -ի-ով։ Սրանցից բացի՝ կան նաև այլ ձևեր, որոնք, սակայն, հնացած են և գործածվում են միայն որոշ կապակցություններում, ինչպես՝ հուսո, լուսո, սգո, պատվո (-ո արտաքին), ծննդյան, հանգստյան, գալստյան, կորստյան (-յան հոլովում)։ Սովորաբար այս բառերը հոլովվում են ի-ով։
Առաջադրանքներ:
Արտաքին հոլովում
1. Բառաշարքում ընդգծիր /ի/ հոլովման պատականող 6 բառ
2․ Երկիր, մորեղբայր, գնդակ, ձի, տղա, մարդ, վարձ, ձու, ընկեր, ուսուցիչ։
3․ Բառաշարքում ընդգծիր /ու/ հոլովման պատկանող 6 բառ: - Կսկիծ, ամուսին, տատ, ուռենի, ականջօղ, տղամարդ, թագուհի, պապ, ոսկի, քեռի:
- Բառաշարքում ընդգծիր /վա/ հոլովման պատկանող 6 բառ:
- Ուրբաթ, տարի, ժամ, գագաթ, գիշեր, րոպե, ամիս, դար, օր, ցերեկ:
- Բառաշարքում ընդգծիր /ան/ հոլովման պատկանող 6 բառ:
- Ընդմիջում, ձնաբուք, սառցալեռ, հուշասյուն, ամառ, բեռ, ազգանուն, նուռ, տեսանկյուն, գարուն:
- Բառաշարքում ընդգծիր /ոջ/ հոլովման պատկանող 6 բառ:
- Բաժնետեր, տերտեր, տիկին, որդի, հարսնաքույր, լապտեր, դասընկեր, դուստր, տեր, կին:
Ներքին հոլովում
1. Բառաշարքում ընդգծիր /ա/ հոլովման պատկանող 6 բառ:
Եռանկյուն, շարժում, ձյուն, թոնրատուն, ձուկ, շուն, թերություն, կորյուն, արյուն, հանգիստ
3․ Բառաշարքում ընդգծիր ո հոլովման պատկանող 6 բառ։
Բուժքույր, հայր, տիրամայր, խաղընկեր, մորեղբայր, վանահայր, քույր, եղբայր, սկեսրայր, նախահայր:
10 ամեն վատ հետևանքները գլոբալ տաքացման
Ծովերի մակարդակի բարձրացում
Ծայրահեղ եղանակային պայմաներ
Կաղցրահամ ջրի պակաս
Էկոհամակարգերի և կենսաբազմազանուփյան ոչնչացեւմ
Օվկիանոսների թթվեցում
Գյուղատնտեսության և պարենային անվտանգության վտանգում
Մարդկանց առողջության վատթարացում
Կլիմայական փոխստականներ
Տնտեսական հսկայական վնասներ
Հրդեհների տարածում և անտառազուրկում
Պատմություն
- Թվարկել անցյալի իրականության վերականգնման աղբյուրները, դրանց հուսալիության մակարդակը և վերջինիս բացահայտման եղանակները;
- Վերլուծել Հայկական լեռնաշխարհի աշխարհագրական դիրքի դրական ու խոցելի կողմերը:
Հայկական լեռնաշխարհը գտնվում է Առաջավոր Ասիայի կենտրոնական մասում կարևոր ճանապարհների խաչմերուկում։
Այն կապող օղակ էր Արևելքի և Արևմուտքի, Հյուսիսի և Հարավի միջև։
Լեռնաշխարհն ունի բերրի հարթավայրեր և արոտավայրեր որոնք նպաստել են գյուղատնտեսության և անասնապահության զարգացմանը։
Հարուստ է ջրային պաշարներով այստեղ են ձևավորվում Եփրատ, Տիգրիս, Արաքս և Կուր գետերը։
Լեռնային դիրքը նպաստել է բնական ամրությունների ստեղծմանը և որոշ տարածքների պաշտպանությանը։
Գտնվելով տարբեր տարածաշրջանների միջև hայկական լեռնաշխարհը հաճախ դարձել է տարբեր պետությունների պայքարի տարածք։
Լեռնային և մասնատված ռելիեֆը դժվարացրել է տարածքների միջև կապը և միասնական պետության կառավարումը։
Բազմաթիվ լեռնանցքները հնարավորություն են տվել հակառակորդներին անցնել մի տարածքից մյուսը։
Ծովերից հեռու գտնվելը սահմանափակել է ծովային առևտրի և նավագնացության հնարավորությունները։
Հայոց Լեզու
Հայոց լ․
1․ Հրաչյա Աճառյանի արմատական բառարանից դո’ւրս գրիր ամենաքիչը 10-20 բառ, որոնք հետաքրքիր են՝ որպես նոր լեզվական տեղեկատվություն։
Աբեղա — հոգևորական, վանական։ Աղավնի — թռչուն, որի անունը կապված է հին հայերեն բառերի հետ։ Բարբառ — լեզվի տեղական տարբերակ։ Գավառ — երկրի կամ պետության վարչական տարածք։ Դարավանդ — հարթակ, բարձրադիր հողամաս։ Եղեռն — մեծ կոտորած, զանգվածային ոչնչացում։ Զվարթ — ուրախ, աշխույժ։ Թախիծ — տխրության զգացում։ Ժայռ — քարքարոտ, ուղղաձիգ բարձրություն։ Լուսաբաց — առավոտյան այն պահը, երբ սկսում է լուսանալ։ Խորհուրդ — իմաստ, միտք կամ առաջարկություն։ Ծիրանի — ծիրանին վերաբերող, նաև ծիրանագույն։ Կարոտ — որևէ մեկի կամ որևէ բանի նկատմամբ ուժեղ ձգտում։ Հմայք — գրավիչ հատկություն։ Ճակատագիր — մարդու կյանքի ընթացքը պայմանավորող հանգամանքների ամբողջություն։
2. Բառակապակցությունների իմաստներն արտահայտի՛ր բարդ բառերով:
Երկինքը քերելու չափ բարձր – երկնասլաց։
Բարի մտքով – բարեմիտ
Վատ համբավ ունեցող – վատահամբավ
Հեշտությամբ թեքվող – դյուրաթեք
խաժ աչքեր ունեցող – խաժաչյա
կյանքը սիրող- կենսասեր
հանրության կողմից ճանաչված – հանրաճանաչ
կյանքով ուրախացող – կենսուրախ
3. Բառակապակցությունների իմաստներն արտահայտի՛ր բաղադրյալ բառերով:
Մանր նկարներ անող – մանրանկարիչ
Թռչուններ բուծելու տեղ – թռչնաբուծարան
Գյուղի տնտեսությանը հատուկ – գյուղատնտեսական
Միտք հղանալը – մտահղացում
Արդյունք ունեցող – արդյունավետ
աշխատանքը սիրելը – աշխատասիրություն
հավասար կշիռ ունենալը – հավասարակշռություն
բառերի մասին գիտություն – բառագիտություն
4․ Կետերը փոխարինի՛ր փակագծում տրված բաղադրիչներից կազմված համապատասխան բաղադրյալ բառերով:
Հողը ինքնամաքրման հատկություն ունի։ Դա չի նշանակում, թե կարելի է նրան չափազանց շատ ծանրաբեռնել օրգանական և անօրգանական թափոններով, բնակավայրերում հավաքված կենցաղային աղբով, որովհետև հողի հնարավորությունները նույնպես անսահման չեն։ Իսկ թափոններով աղտոտված հողը սպառնում է հիվանդությունների առաջացման պատճառ դառնալ։ Գետտեխնիկական առաջընթացի հետ մարդիկ պիտի մտածեն արտաքին միջավայրի պահպանության արդյունավետ միջոցներ ստեղծելու մասին։
