Լեգենդ

Մի օր Չըղջիկն ու Ճայն եկան
Թե՝ ե՜կ դառնանք վաճառական:
Ասին ու խելք-խելքի տըվին,
Հավան կացան, պայման դըրին.
Բայց՝ արի տես… որ փող չունեն:
Շատ միտք արին, թե ինչ անեն,
Վերջը եկան Փըշի մոտը,
Ընկան նըրա ձեռն ու ոտը,
Ու մուրհակով,
Շահով, կարգով,
Փող վեր առան բավականին,
Ինչքան պետք էր իրենց բանին:
Չիղջը մընաց, տընպահ դառավ,
Ճայը բոլոր փողերն առավ,
Առավ, նըստեց նավի միջին,
Հասավ Մըսըր, Չինումաչին,
Ֆարս, Հընդըստան, Արաբըստան…
Է՜լ թանկագին քիրմանի շալ,
Էլ մարգարիտ, զըմրուխտ ու լալ,
Հընդու խուրմա, փըստա, բադամ,
Եվ… ո՛ր մեկի անունը տամ.
Ինչ որ տեսավ, աչքը սիրեց,
Առատ-առատ նավը լըցրեց.
Նավը լըցրեց հազար բարով
Ու ետ` եկած ճանապարհով
Ուրախ-ուրախ տուն էր գալի:
Ճամփին ծովում սարսափելի
Ալեկոծում, մըրրիկ ելավ,
Զարկեց, տարավ ապրանք ու նավ:
Միայն սովդաքյար Ճայը էնօր
Ազատվեցավ մերկ ու տըկլոր:
Ազատվեցավ — փառք իր ասծուեն,
Բայց ի՞նչ սըրտով խեղճը գա տուն.
Գա՛ — ի՞նչ, ասի պարտքատերին,
Ո՞նց երևա իր ընկերին…
Ընկերն էնտեղ՝ դուռը կըտրած,
Աչքը ճամփին, վիզը ծըռած,
Համրում է օրն օրի վըրա,
Թե՝ մեր Ճայը երբ պիտի գա…
Երկար նայեց, ճամփեն պահեց,
Շատ լավ ու վատ երազ տեսավ,
Մինչև պարտքի օրը հասավ,
Ու՝ մուրհակի թուղթը ձեռին,
Փուշը տընկվեց կըտեր ծերին:
— է՛յ, բարեկամ, ի՞նչ բանի եք.
Էլ չեք ասում թե պարտք ունեք…
Գործ բըռնեցիք, հորս ողորմի,
Ետ տվեք դե փողըս հիմի:
Թուղթ եք տըվել՝ վախտ իմացեք,
Ամոթ, աբուռ, ահ ունեցեք…
Թալան հո չի՞… մեղք եմ ես էլ…
Ախպե՜ր, էսպես բա՞ն եք տեսել.
Ոսկի տա մարդ իրեն ձեռով,
Չըկարենա առնի զոռո՞վ…
Սրանից հետո դե արի դու
Ու ձեռ մեկնի աղքատ մարդու…
Գոռգոռում էր ողջ թառակում,
Հայհոյում էր, խայտառակում.
Ամեն մարդ էլ, ով որ լըսում,
Հենց մի բերան էն էր ասում.
— Ա՜յ ամոթ ձեզ, Չըղջիկ ու Ճայ,
Ի՛նչ ենք լըսում. — վա՜յ, վա՜յ, վա՜յ, վա՜յ.
Անուններըդ վաճառական,
Ու էս տեսակ խայտաոակ բա՞ն…
Վա՜յ, վա՜յ, վա՜յ, վա՜յ,
Չըղջիկ ու Ճայ…
Չըղջիկն էսպես միշտ լըսելիս
Սիրտը բերնով դուրս էր գալիս:
Բարկանում էր իրեն մըտքում,
Անիծում էր, չըքում, թըքում.
— Ա՜յ քու տունը քանդվի, ա՜ Ճայ,
Ա՜յ դու դառնաս գըրողի փայ.
Էս ի՞նչ բան էր, որ դու արիր,
Գլուխս էս ի՞նչ փորձանք բերիր…
Ու խընդրում էր ամեն անգամ.
— Մի՜ նեղանար, Փուշ բարեկամ,
Շատ ես կացել,
Կա՜ց մի քիչ էլ.
Թուղթ ըստացա երեկ Ճայից,
Թե՝ դուրս եկա Արաբիայից.
Որտեղ որ է՝ շուտով կըգա,
Դեռ մի բան էլ ավել կըտա…
— Ես չեմ ուզում ավելն, ախպեր,
Կանխիկ համրած իմ փողը բեր.
Շահ եք գըրել,
Վախտ եք դըրել.
Ինչ գըրած ա, էն եմ ասում,
Ձեզնից ավել բան չեմ ուզում:
— Չէ՛, աղա Փուշ,
Թե վաղ, թե ուշ,
Փողն իր կարգին, շահն իր կարգին,
Իսկ պատիվըդ… ես իմ հոգին…
Ես հույս ունեմ… ասենք պարտք ենք…
Բայց չէ՞ ախար մենք էլ մարդ ենք…
Չէ՜, քու արածն ով մոռանա,
Իր աստվածն էլ նա կուրանա…
Խեղճը էսպես լեզու ածավ,
Շատ հույս տըվավ, շատ խոստացավ,
Շատ սուտ ասավ պարտքատերին,
Շատ ըսպասեց իր ընկերին.
Բայց ընկերը չըկա՛, չըկա՛:
— Էս ի՛նչ ցավ էր. աստված վըկա.
Ի՞նչ իմ բանն էր՝ մըտա մեջը,
Որ խայտառակ լինեմ վերջը…
Ի՞նչպես պըրծնեմ էս կըրակից,
Էս ահագին պարտքի տակից,
Էլ ի՞նչ ասեմ,
Ո՞նց ըսպասեմ.
Նա ե՞րբ կըգա, ի՞նչ իմանամ,
Ո՞ր ջուրն ընկնեմ… ո՞ւմ մոտ գընամ….
Շատ միտք առավ,
Դես-դեն թըռավ,
Ինչ որ ուներ տանը, հագին,
Ողջ հավաքեց, տըվավ պարտքին,
Ցիփ մերկացավ:
Էլ չըպըրծավ:
Վերջը տեսավ, որ ճար չեղավ,
Թևեր առավ, ինքն էլ փախավ,
Փախավ, կորավ, որ էլ էնպես,
Դատարկ, սընանկ ու սևերես,
Ոչ պատահի պարտքատերին,
Ոչ երևա լույս աշխարհին:
Այնուհետև իր նամուսից,
Չըղջիկը մերկ, փախած լուսից,
Ցերեկները դես-դեն թաքչում,
Գիշերն է միշտ մըթնում թըռչում,
Որ չերևա իր թայ-թաշին,
Ոչ պարտքատեր աղա-Փուշին:
Ճայն էլ ծովում, ճըչում, ծըվում,
Ջուրն է մըտնում,
Դուրս է պըրծնում,
Թևին տալիս,
Ման է գալիս,
Թե մի գուցե բախտը բանի,
Կորուստն էլ ետ ջըրից հանի:
Իսկ Փուշն, արդեն հույսը հատած,
Ճանկ ու ատամ սուր պատրաստած,
Կողքովն ով որ անց է կենում՝
Քաշում է փեշն ու հարցընում,
Թե չե՞ն տեսել մեկն ու մեկին,
Էն լիրբ Ճային կամ Չըղջիկին.
Ու էն օրից մինչև օրս էլ
Մեկը մեկին դեռ չեն տեսել:

Առաջադրանքներ

• Կարդալ՝ դուրս գրելով ու բացատրելով անծանոթ բառերն ու արտահայտությունները։
  

Քիրմանի-գոտի
սընանկ- նյութական միջոցներից զուրկ
կորուստն- Կորչել
Կանխիկ- Անմիջապես

• Նկարագրիր բալլադի հերոսներին։
  
  Փուշ-Համբերատար։
  Ճայ-Ագահ։
  Չղջիկ-Ազնիվ։
  
• Արձակ շարադրանքի միջոցով պատմիր լեգենդի բովանդակությունը։
  
  Չղջիկը չի ուզում կամ վեխենում է, որ իրեն կտեսնեն դրա համար նա առավոտյան թաքնվում է քարանձավում կամ ինչ-որ ուրիշ մութ տեղ, իսկ հենց որ մթնում է նա դուրս է գալիս։ Իսկ ճայը սարերում է լինում։
  
• Նկարի՛ր քեզ դուր եկած հատվածը։
  
  Ճայն էլ ծովում, ճըչում, ծըվում,
  Ջուրն է մըտնում,
  Դուրս է պըրծնում,
  Թևին տալիս,
  Ման է գալիս,
  
• Ջղջիկների մասին տեղեկություններ հայթայթիր և համառոտ ներկայացրու։
  
  

միակ թռչող կաթնասուններն են. պատկանում են ձեռնաթևավորների կարգի կաթնասունների ենթակարգին։ Հայտնի է 1100 տեսակ՝ տարածված ամենուրեք։ Հայաստանում հանդիպում է 28 տեսակ՝ միավորված պայտաքիթ, հարթաքիթ և բուլդոգակերպ չղջիկների ընտանիքներում։

Տեսակների մեծ մասը բնակվում է Հայաստանի հարավային և հարավարևելյան մարզերում, Մեհելիի պայտաքիթ չղջիկը՝ նաև Երևանի շրջակայքում, որոշ տեսակներ (գորշ ականջեղ, եվրոպական լայնականջ, լայնականջ ծալքաշուրթ չղջիկներ)՝ հյուսիսային շրջաններում, փոքր իրիկնաչղջիկը՝ հյուսիսային և հարավային անտառաշատ տարածքներում։

• Փորձիր փշի կամ չղջիկի մասին մի լեգենդ հորինել և ձայնագրել։
  
  Կար-չկար մի չղջիկ ու մի փուշ կար։ Մի անգամ չղջիկն ու փուշը որոշեցին պախկվոցի խաղալ։ Փուշը սկսեց հաշվել մինչև տասը։
  -Մեկ երկուս երեք չորս հինգ վեց յոթ ութ ինն տասը։
  Իսկ չղջիկ պախկվեց քարանձավում։ Փուշը ման էր գալիս-ման էր գալիս և չկարողացավ չղջիկին գտնել։ Եվ փուշը որոշեց հարցնել մարդուն, որ անցավ իր կողքով։
  -Կներեք իսկ դուք չե՞ք տեսել չղջիկին։
  Մարդը չհասկանալով պոկում է փուշը և շաուրնակում իր ճանապարհը։ Իսկ փուշը մտածելով, որ մարդը ցույց է տալիս որտեղ չղջիկը սկսում է գնալ մարդու հետևից։ Մարդը
  փուշին բերում է մի գետակի մոտ։
  -Շնորհակալություն։
  Իսկ մարդը տեսնելով գետակը գնում է հետ իրա ճանապարհով։
  -Չղջիկ չղջիկ ուր ես դու չղջիկ։
  Փուշը ման էր գալիս, ման էր գալիս և եկավ գիշեր։ Փուշը մտածելով, որ չղջիկը գնաց տուն և փուշնել որոշեց գնալ տուն։ Իսկ չղջիկը մնաց քարանձավում։ Մի քանի րոպե հետո չղջիկը որոշեց դուրս գալ քարանձավից և ման գալ փուշին։
  -Փուշ, փուշ որտեղ ես դու փուշ։
  Այտպես չղջիկը ման եկավ փուշին մինչև արավոտ իսկ հենց, որ սկսեց արևը դուրս գալ չղջիկը վախեցավ և մտավ քարանձավ։

Փակագծեր պարունակող արտահայտություններ

Արտահայտության արժեքը հաշվելիս փակագծերի առկայության դեպքում նախ հաշվում ենք փակագծում գրված արտահայատության արժեքը:

Օրինակ `

3	1	2
5000-(2495+795):70=4953

1)	+	2	4	9	5		2)-	3՛	2	9	0	7	0		3)-	5	0	0	0
			7	9	5			2	8			4	7					4	7
		3	2	9	0			–	4	9						4	9	5	3
									4	9
										0

Առաջադրանքներ

3215-(2490+110):50=
2490+110=2600
2600:50=62
3215-62=3153

60·(4884:4-288:8)
4884:4=1221
288:8=36
1221-36=1185
1185*60=71100

2300։(50+100:2)-2‧10+60։(12+18) 
50+100:2=100
12+18=30
2300:100=23
2*10=20
60:30=20
23-20+30=33

220։(5+10:2)-2‧10+6։(1+2) 
5+10:2=10
1+2=3
220:10=22
2*10=20
6:3=2
22-20+2=4

115-(2+110:10)+6։(1+2)
2+110:10=13
1+2=3
6:3=2
115-13=102
102+2=104

1222-2‧110+6։(1+2)
1+2=3
2*110=220
6:3=2
1222-220=1002
1002+3=1005

14•(400-568:4)-16480:(5•8)
400-568:4=386
5*8=40
14*386=5404
16480:40=16420
16420-5404=11016

(2000-40•5):90+380
2000-40*5=1800
1800:90=20
20+380=400

3000 + 50 • (4900 : 7 – 698)

4900:7-698=2
50*2=100
3000+100=3100

6‧(3519:3-1005)
3519:3-1005=745
745*6=4470

(3000 – 50‧5) : 10 + 25 
3000-50*5=2750
2750:10=275
275+25=300

2100-35·(42480:60-708)
42480:60=708
708-708=0
1065*0=0

30·(4080:80-390:30)
4080:80-390:30=3710
3710*30=3730

3556-89·(2870:70-41)

6515-(1890+31):5

Часто во время дождя ты стоишь у окна, смотришь и  слушаешь. Тебе начинает казаться, что у всех вещей  есть голоса, что они умеют разговаривать. И твои  карандаши, правда?
Слышишь, говорит красный:
– Я – мак, я – огонь, я – малина!
Вслед за ним откликается оранжевый:
– Я – морковь, я – апельсин!
Жёлтый тоже не молчит:
– Я – цыплёнок, я – пшеница, я – солнце!
И зелёный шелестит:
– Я – трава, я – сады, я – леса!
И синий говорит:
– Я – колокольчик, я – небо, я – море!
И фиолетовый шепчет:
– Я – фиалка, я – сирень!
Но дождь перестаёт, и на небе появляется радуга.
– Смотрите! –говорит красный. – Радуга – это я!
– И я! – говорит оранжевый.
– И я! – улыбается жёлтый.
– И я! – радуется зелёный.
– И я! – восклицает голубой.

– И я! – веселится синий.
– И я! – смеётся фиолетовый.
Все рады: в радуге – и маки, и апельсины, и пшеница,  и трава, и небо, и фиалки. В ней всё!

В рассказе “Разговор красок” найдём предложения с вопро си-тельным и восклицательным знаком. Выразительно прочитаем их.
Мак – красный. А колокольчик, фиалка, ромашка, василёк, сирень?
Распределим роли. Прочитаем рассказ в лицах. Сколько человек  нужно, чтобы выполнить задание.

Краски

Если, кроме чёрной,
Нет в запасе красок,
То не нарисуешь
Ни чудес, ни сказок.
Если, кроме чёрной,
Есть другие краски,
То рисуй картинку
Смело, без опаски.
Для чего? А просто,
Чтобы всем на свете
Мир казался ярким,
А не в чёрном цвете!

Но вдруг! крастки замитчают в углу розовава. И к розвому потходит крастны и говорит.
-Не рострайивойса иди кнам.
-Правдо!
-Да!
Крастни берйот розвава и они вместе идут к другим крастком.

Они говорили отом. Что они могут норисоват. Но потом посли дождя. Выскочила радуга. Все были вне. И все были рады.

Գոյական-/ով, ովքեր, ինչ, ինչեր/ շուն, տուն, կատու, Անահիտ, աղջիկ, մարդ, արև, լուսին,  աթոռ, ճանապարհ, մատանի
Թվական-/որքան, որչափ ինչքան/ ութական, մեկ, իննը, չորրորդ, ութերորդ, երեք-երեք, մեկական, ութական, վեցերորդ, տասնմեկ, իննական, առաջին, տասական
Ածական-/որ, որպիսի, ինչպիսի/  սև, հաչան, կատաղած, գեղեցիկ, խելացի,լուսավոր, անգույն, պուտավոր, գծավոր, մեծ, փոքր, անտեսանելի
Բայ-/ինչ անել, ինչ լինել/- ուտել, քնել, կարդալ, երգել, խմել, պարել,  տխրել, զվարճանալ, ճամփորդել, մտածել, գրել, հուզվել, սիրել, գործել, նվիրել, տալ

1. Ես նստած էմ առաջին շարքում։
2. Ես նվիրեցի մեկական ծաղիկ իմ ընկերներին։
3. Ինձ նվիրեցին  գեղեցիկ մատանի ։
4. Ես ստացա տասական ծանրոց։
5. Անահիտը նստեց աթոռի վրա։
6. Ինձ տվեցին խմելու ջուր։
7. Խոհանոցում կար գծավոր բաժակ։
8. Մեր տուն տանող ճանապարհը շատ երկար է։
9. Ես խորհուրդ եմ տալիս խմել օգտակար քամած բնական հյութեր։
10. Քամին անտեսանելի է։

Մարդն իր կյանքի ընթացքում ստեղծում է տարբեր իրեր: Մեր շրջապատի ցանկացած իր, կենդանի օրգանիզմ կարող ենք կոչել մարմին: Մարմիններ են քարը, ծառը, տունը, միջատը, մետաղալարը և այլն: Ինչպես տեսնում ես, մարմիններն այնքան շատ են, որ անհնար է բոլորը թվարկել: Դրանք բաժանում են բնական (բնության կողմից ստեղծված) և արհեստական (մարդու կողմից ստեղծված) մարմինների: Արեգակը, Լուսինը, մոլորակները համարվում են նաև տիեզերական մարմիններ: Թվարկի’ր քո շրջապատում գտնվող բնական և արհեստական տասական մարմինների անուններ:

Մարմինները կազմված են նյութերից: Ձմռանը մեր տների ապակի­ները գարդարող եղյամը մարմին է, որը կազմված է ջրից: Ջուրն արդեն նյութ է: Մարմինները բաղկացած են տարբեր  նյութերից: Մեր մարմինը, օրինակ, բաղկացած է ջրից, ճարպերից, սպիտակուցներից, ածխաջրերից և այլ նյութերից: Բազմազան նյութերից են պատրաստված մեր բնակարանները, տանն օգտագործվող տարբեր սարքավորումները (արհեստական մարմիններ):

Նյութերը լինում են պինդ, հեղուկ և գազային: Ցանկացած պինդ մարմին ունի որոշակի ձև: Օրինակ՝ տուֆի որմնաքարը  ունի խորանարդի ձև, իսկ ձյան փաթիլը նման է կենտրոնից ճառագայթաձև ձգվող, կանոնավոր դասավորված սառցե բյուրեղների:

Հեղուկները և գազերը որո­շակի ձև չունեն: Հեղուկը ընդու­նում է այն անոթի ձևը, որի մեջ լցված է:

Խոհանոցում, գազօջախը մի­ացնելիս, զգում ես բնական գազի սուր հոտը: Դա նրանից է, որ գազերն ընդհանրապես շատ արագ են տարածվում: Եթե նույնիսկ շատ կարճ ժամանակ գազի փականը բաց է մնում, ապա խոհանոցն անմի­ջապես լցվում է գազով: Այն մենք զգում ենք իր սուր հոտի շնորհիվ: Գիտնականները պարզել են, որ բոլոր նյութերը կազմված են շատ փոքրիկ, աչքի համար անտեսանելի մասնիկներից: Դրանում համոզ­վելու համար կատարենք փորձ:

Վերցնենք մեկ նյութից կազմված որևէ մարմին, օրինակ՝ շաքարի կտոր: Այնուհետև այն գցենք տաք ջրով լցված ապակե բաժակի մեջ և գդալով խառնենք: Սկզբում շաքարը բաժակի մեջ լավ երևում է, բայց խառնելու ընթացքում այն աստիճանաբար դառնում է անտեսանելի: Դրանից հետո փորձենք ջրի համը և կզգանք, որ այն քաղցր է: Դա նշանակում է, որ շաքարը չի անհետացել, այն մնացել է բաժակում: Սակայն ինչո՞ւ շաքարի կտորը չի երևում: Այն բաժանվել է մանրագույն մասնիկների, այսինքն՝ լուծվելով խառնվել է ջրի մասնիկների հետ: Այս փորձը ապացուցում է, որ նյութերը և դրանցից բաղկացած մարմինները կազմված են մանրագույն մասնիկներից: Ցանկացած նյութ կազմված է յուրահատուկ մասնիկներից, որոնք ձևով և չափերով տարբերվում են այլ նյութերի մասնիկներից:

1․ Առաջադրանք՝Քանի նյութից կարելի է պատրաստել բաժակ:

Պոլիմերային նյութերից, կավ (կերամիկա), քար, ապակի, հաղճապակի, բյուրեղապակի։

2․ Առանձնացնել մարմինները և նյութերը՝ փայտ, աթոռ, սեղան, ոսկի, մատանի, գրիչ, պատուհան, պղինձ, պայուսակ, բաժակ:

Մարմիններ-աթոռ, սեղան, մարմին, գրիչ, պատուհան, պայուսակ, բաժակ։

Նյութեր-փայտ, ոսկի, պղինձ։

3․ Տեսակավորիր հետևյալ նյութերը՝ պինդ, հեղուկ, գազային

ալյումին, երկաթ, ոսկի, գոլորշի, ջուր, նավթ, թթվածին, արծաթ, փայտ, ապակի

Պինդ-ալյումին, երկաթ, ոսկի, արծաթ, փայտ, ապակի։

Հեղուկ-ջուր, նավթ։

Գազային-գոլորշի, թթվածին։

У Кати было два зелёных карандаша. А у Лены ни одного. Вот и просит Лена Катю:

—  Дай мне зелёный карандаш. А Катя и говорит:

— Спрошу у мамы.

Приходят на другой день обе девочки в школу. Спрашивает Лена:

— Разрешила мама дать карандаш?

А Катя вздохнула и говорит:

— Мама-то разрешила, а брата я не спросила.

— Ну что ж, спроси ещё у брата, — говорит Лена. Приходит Катя на другой день.

— Ну что, разрешил брат? — спрашивает Лена.

— Брат-то разрешил, да я боюсь, сломаешь ты карандаш.

— Я осторожно, — говорит Лена.

— Смотри, — говорит Катя, — не нажимай крепко, в рот не бери. Да не рисуй много.

— Мне, — говорит Лена, — только листочки на деревьях нарисовать надо да травку зелёную.

— Это много, — говорит Катя, а сама брови хмурит. И лицо недовольное сделала. Посмотрела на неё Лена и отошла. Не взяла карандаш. Удивилась Катя, побежала за ней:

— Ну, что ж ты? Бери!

— Не надо, — отвечает Лена. На уроке учитель спрашивает:

— Отчего у тебя, Леночка, листья на деревьях синие?

— Карандаша зелёного нет.

— А почему же ты у своей подружки не взяла? Молчит Лена. А Катя покраснела как рак и говорит:

— Я ей давала, а она не берёт. Посмотрел учитель на обеих:

— Надо так давать, чтобы можно было взять.

1. Прочитайте текст.
2. Ответьте на вопросы.

• Какие карандаши были у Кати?
• Какие карандаши были у Лены?
• Что сказала Катя, когда Лена попросила у нее карандаш?
• Какого цвета были листья на рисунке Лены?
• Что сказал учитель?

3. Составь предложения.

• было, У, два, зеленых, Кати, карандаша.
• зеленым, Надо, травку, карандашом, нарисовать.
• попросила, Лена, карандаш, зеленый.
• покраснела, Катя, рак, как.
• так, давать, Надо, чтобы, взять, было, можно.

4. Найди лишнее слова.

• Яблоко, груша, шоколад, персик, мандарин
• Ручка, карандаш, бутерброд, бумага, книга.
• Дерево, птица, цветок, трава, ветка.
• Заяц, девочка, медведь, волк, лиса.

5. В каждом из данных ниже слов спряталось животное, найди их. С этими словами /животными/ составь предложения.

Королева

Коньки

Поселок

Укротитель

Textbook: Starlight 3 / Part 2/ 3_ays2_bDownload

Lesson 1

Read the dialogues on page 102 and 103!

Read Ex. 4. on page 105 and write about your favourite day!

My favourite day sunday too, because in sundays i’m at home, i did not go to school, and I go to play with my friends.

Complete Ex. 1 and 2 on page 106

Lesson 2

Read and retell the story: “Sivka-Burka” on page 108!

Ex. 1 and 2 on page 109

Read and translate the story into Armenian on page 110!

Ex. 2, 3, page 110

Ex. 1, 2, page 111

Տարբեր        կարգի   գործողություններ     պարունակող արտահայտություններ

Բազմապատկումն ու բաժանումը ավելի բարձր կարգի գործողություններ են, քան գումարումն ու հանումը:

Արտահայտության արժեքը հաշվելիս նախ կատարվում ենք բարձր կարգի գործողությունները գրված հերթականությամբ, ապա ` ցածր  կարգի

գործողությունները:

Օրինակ.

	2	1	3
1258	+ 2544	: 4	–   242	=1652

1)-	2	5	4	4	4				2)	+	1	2	5	8		3)	–	1	8	9	4
	2	4			6	3	6					6	3	6					2	4	2
	–	1	4								1	8	9	4				1	6	5	2
		1	2
		–	2	4
			2	4
				0

Առաջադրանքներ

Հաշվի՛ր արտահայտության արժեքը

    32409-8050:7=23291
    

-8050	|	7	– 32409
7		118	118
– 10			23291
7
3
49
0

4078·8-204:2+888:4=

4078*8=32624
204:2=102
888:4=222

	4	0	7	8					2	0	4		2
*				8					2				1	0	2
3	2	6	2	4					0
8	8	8		4					1	0	2			3	2	6	2	4
8				2	2	2		+	2	0	4		–			3	0	6
	8								3	0	6			3	2	3	1	8
	8
		8
		8

    250•70-720։3+625 
250*70=17500
720:3=240
240+625=865
17500-865=16735

    300 • 9 + 300 – 99=2901
300*9=2700
2700+300=3000
3000-99=2901

2545+724·5=6165
724*5=3620
3620+2545=6165

42588:7-205·6+960:3
42588:7=6084
960:3=320
205*6=1230
1230+320=1550
6084-1550=4534

3890-4480:4
4480:4=1120
3890-1120=2770

     75·60-353·10=3110
      75*60=420
      353*10=3530
      3530-420=3110

346·8-3535:7
346*8=2769
3535:7=505
2769-505=2264

   2539+724‧7
   724*7=5068
   2539+5068=7597

   40780‧70-2040։60+77700։300

40780*70=41260

2040:60=34
77700։300=25900
25900+34=25934
41260-25934=15326

Մի գյուղացի իրենց գյուղում
Խանութ սարքել, բան էր ծախում։
Օրվան մի օր մոտիկ գյուղից,
Մահակն ուսին, շունն ետևից

Ներս է մտնում մի զըռ չոբան.
— Բարի օր քեզ, ա՛յ խանութպան,
        Մեղրը չունե՞ս,
        Մի քիչ տաս մեզ։
— Ունեմ, ունեմ, չոբան ախպեր.

Ամանդ ո՞ւր է, ամանըդ բեր,
Ինչ տեղից որ ինքդ կուզես,
Էս սըհաթին քաշեմ տամ քեզ։

Էսպես հանգիստ, էսպես սիրով,
Մեղրից անուշ լավ խոսքերով

Մեղր են քաշում. մին էլ հանկարծ
Մի կաթ մեղրը ծորում է ցած։
— Տը՛զզ, էն կողմից մի ճանճ գալի,
Էս կաթիլին վեր է գալի։
Ճանճի վըրա, թաքուն-թաքուն,

Էս խանութի տիրոջ կատուն
        Դուրս է ցատկում,
        Թաթով զարկում…

Բայց հենց կատվի ցատկելու հետ
Հովվի շունը իսկույն ևեթ

Հաֆ է անում,
        Վեր է կենամ,
        Խեղճ փիսիկին
        Դընում տակին,
        Ձեռաց խեղդում

Ու շըպըրտում։

— Խեղդե՜ց, խեղդե՜ց, վա՜յ, իմ կատուն,
Ա՛յ սատկես դու, շան որդու շուն,-
Բարկանում է խանութպանը
Ու ձեռն ընկած մոտիկ բանը

Տուր՝ թե կտաս շան ճակատին,
Շուռ է տալի կատվի կողքին։

— Վա՜յ, ձեզ մատա՜ղ, ասլան շունըս,
Իմ ապրո՜ւստըս, տե՜ղըս, տո՜ւնըս…
Տունըդ քանդվի, ա՜յ խանութպան,

Անխիղճ, լիրբ, չար, ֆըլան–ֆըստան,
Ո՞նց թե դու իմ շանը զարկե՜ս,
Դե, զարկելը հիմի դու տես…
Գոռում է մեր աժդահակը,
Մեծագլուխ իր մահակը

Ետ է տանում ու ցած բերում,
Խանութպանին շեմքում փըռում։

— Ըսպանեցի՜ն… հա՜յ, օգնությո՜ւն…
Ու թաղից թաղ, ու տանից տուն
Ձեն է տալի մեկը մյուսին.

— Հա՜յ, օգնությո՜ւն… ըսպանեցի՜ն…
Վերի թաղից, ներքի թաղից,
Ճամփի վըրից, գործի տեղից,
        Ճիչով, լալով,
        Հարայ տալով,—

Էլ հերն ու մեր.
        Քիր ու ախպեր,
        Կին, երեխեք,
        Ընկեր տըղեք,
        Զոքանչ, աներ,

Քավոր, սանհեր,
        Քեռի, փեսա…
Ինչ իմանաս էլ՝ ո՛վ է սա,
Գալիս են ու անվերջ գալիս,
Ով գալիս է՝ տուր թե տալիս.

— Տո՛, կոպիտ արջ, տո՛, վայրենի,
Էս տեսակ էլ բա՞ն կըլինի.
Դու առուտուր եկար անես,
Թե՞ իր շեմքում մարդ ըսպանես…

Մին ասում են՝ տասը զարկում,

Աղցան անում, մեջտեղ ձըգում,
Իր շան կողքին երկար ու մեկ։
— Դե՛, ձեր մեռելն եկեք տարեք։
Ու էստեղից բոթը գընում,
Գընում մոտիկ գյուղն է հասնում.

— Հե՜յ, օգնեցե՜ք,
        Մեռած հո չեք,
Ըսպանեցին մեր գյուղացուն…

Ինչպես շընաճանճի մի բուն
        Քանդես, թողնես,

Էն ճանճի պես
Ամբողջ գյուղով օրդու կապում,
«Բու՛հ» են անում, դուրս են թափում
Ամեն մինը առած մի բան.

Որը ձեռին մի հրացան,
Որը եղան, ցաքատ կամ սուր,
Որը թի, բահ, որը շամփուր,
Որը կացնով, որը փետով,
Որը ձիով, որը ոտով,
Որն անգըտակ, որը բոբիկ —

Դեպի դուշման գյուղը մոտիկ։
— Տո՛, էսպես էլ անիրավ գյո՜ւղ.
Ոչ խիղճ ունեն, ոչ ահ-երկյուղ.
Մարդ գընում է առուտուրի,
Հավաքվում են՝ քաշում սըրի։

Թո՜ւ ձեր գեղին, միջի մարդին,
Ձեր նամուսին, ձեր ադաթին…
        Գընա՜նք, զարկե՜նք,
        Ջարդե՜նք, կրակե՜նք…
— Հա՜յ, հո՜ւյ, հառա՜ջ, դե՜ ձեզ տեսնե՜մ…

Ու դուրս եկան իրարու դեմ,
Հա՛ զարկեցին ու զարկեցին,
Կոտորեցին, կըրակեցին,
Ինչքան ավել կոտորեցին,
Էնքան ավել կատաղեցին,

Ջարդեցին իրար,
        Ջընջեցին իրար,
        Կորան, գընացին
        Գետնին հավասար։

Դու մի՛ ասիլ, մեկը մեկից

Էսքան մոտիկ, սահմանակից
Էս գյուղերը հարկ են տալի
Ամեն մինը մի արքայի։
Մի տերության թագավորը,
Երբ լսում է էս բոլորը,

Արձակում է հըրովարտակ
Ժողովըրդին իր հըպատակ.
— Հայտնի լինի մեր տերության,
Զինվոր, բանվոր, ազնըվական —
        Ամեն շարքին

Ու աշխարհքին,
Որ անօրեն ու դավաճան
Մեր դրացի ազգը դաժան,
Երբ մենք քընած էինք սիրով,
Մեր սահմանը մըտավ զոռով,

Ու կոտորեց սուրը ձեռին
Մեր սիրելի զավակներին։
Արդ, սըրահար ու հըրակեզ
Մեր որդիքը կանչում են մեզ,
Եվ մենք, ընդդեմ մեր իսկ կամքին,

Պատվեր տըվինք մեր բանակին,
Թընդանոթով մեր ավերող
Ու աստուծով մեծակարող,
Հանուն արդար ու սուրբ ոխի
Մըտնի հողը մեր ոսոխի։

Մյուսը նույնպես իրեն հերթին
Գըրեց զորքին, ժողովըրդին.
Մարդկանց առաջ և աստըծու,
Բողոքում ենք մեր դըրացու
Վարմունքի դեմ և չար, և նենգ,

Որ ոտքելով ամեն օրենք,
Բորբոքում է կըռիվ ու վեճ
Հին հարևան ազգերի մեջ,
Քանդում սիրո դաշը կապած։
Արդ՝ ակամա մենք ըստիպված,

Հանուն պատվի, արդարության,
Հանուն թափված անմեղ արյան,
Հանուն ազատ մեր աշխարհքի,
Հանուն աստծու և իր փառքի —
Բարձրացնում ենք մեր ձայնն ահա

Ու մեր սուրը նորա վըրա։
Ու ըսկսեց կըռիվն ահեղ։
Շռինդ, որոտ էստեղ, էնտեղ։
Կըրակն ընկավ շեն ու քաղաք,
Արյուն, ավեր, ճիչ, աղաղակ,

Ամեն կողմից սարսափ ու բոթ,
Ամեն կողմից մեռելի հոտ…
        Ամառ, ձըմեռ,
        Ողջ տարիներ
        Մըշակն անբան,

Դաշտերն անցան,
Ու, կըռիվն չըդադարած,
Սովը եկավ համատարած։
Սովը եկավ — սովի հետ ցավ,
Ծաղկած երկիրն ամայացավ…

Իսկ մնացած մարդիկ իրար
Հարցնում էին սարսափահար,
Թե ո՞րտեղից արդյոք ծագեց
Էս ընդհանուր աղետը մեծ։

Բառարան
Զըռ-կոպիտ, անտաշ
Չոբան-հովիվ
Սհաթ-ժամ, պահ
Ասլան-առյուծ, առյուծաձև, առյուծի նման։
Քիր-քույր
Սանահեր-սանիկի հայր
Աղցանանել-սաստիկ ծեծել
Բոթ-վատ լուր
Օրդունկը կապել-հավաքվել, խումբ կազմել
Եղան-խոտ հավաքելու գործիք
Անգդագ-գլխաբաց
Դուշման-թշնամի
Նամուս-պատիվ
Ադաթ-ավանդույթ, սովորույթ
Հրովարտակ-թագավուրի գրավոր դիմումը ժողովրդին
Վոխ-քեն, վրեժ
Դաշն-միաստնություն կազմել
Շռինգ-ուժեղ