Ես ուսումնասիրել եմ Armenia-ի Ազգային ժողովի ընտրություններին մասնակցող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության ծրագիրը։ Ծրագրում հիմնականում ընդգծվում են հետևյալ թեմաները․

• Անվտանգություն և բանակի զարգացում – զինված ուժերի բարեփոխում, սահմանների պաշտպանություն։
• Տնտեսության զարգացում – աշխատատեղերի ստեղծում, ներդրումների խթանում, տեխնոլոգիական զարգացում։
• Կրթություն և գիտություն – կրթական համակարգի բարելավում, նոր դպրոցներ և ժամանակակից ծրագրեր։
• Սոցիալական պաշտպանություն – նպաստների, կենսաթոշակների և առողջապահության զարգացում։
• Ժողովրդավարություն և օրենքի գերակայություն – կոռուպցիայի դեմ պայքար, արդար դատական համակարգ։
• Տարածաշրջանային զարգացում – մարզերի ենթակառուցվածքների բարելավում։

Այս թեմաները կարևոր են, քանի որ վերաբերում են քաղաքացիների առօրյա կյանքին և երկրի ապագային։

---

Համեմատություն

Ես համեմատել եմ Armenia-ի և Germany-ի ընտրական համակարգերը։

Նմանություններ

• Երկու երկրներում էլ քաղաքացիները ընտրում են խորհրդարան։
• Երկու համակարգերում էլ գործում են քաղաքական կուսակցություններ։
• Երկու երկրներում էլ ընտրությունները պետք է լինեն ազատ և գաղտնի։
• Երկու երկրներում էլ կիրառվում է համամասնական ներկայացուցչության սկզբունքը։

---

Տարբերություններ

Հայաստան	Գերմանիա
Ընտրությունները հիմնականում համամասնական են	Կիրառվում է խառը համակարգ
Քաղաքացին ընտրում է կուսակցություն	Քաղաքացին ունի երկու ձայն՝ թեկնածուի և կուսակցության համար
ԱԺ-ն ունի առնվազն 101 պատգամավոր	Բունդեսթագի պատգամավորների թիվը կարող է փոփոխվել
Գործում է անցողիկ շեմ	Գերմանիայում նույնպես կա շեմ, բայց համակարգը ավելի բարդ է

---

Ո՞ր համակարգն է ավելի արդյունավետ և ինչու

Իմ կարծիքով՝ Germany-ի ընտրական համակարգը ավելի արդյունավետ է, որովհետև այն համատեղում է երկու կարևոր սկզբունք՝

1. ժողովրդի քաղաքական կարծիքների ներկայացվածությունը,
2. պատգամավորների կապը քաղաքացիների հետ։

Այդ համակարգում քաղաքացին կարող է ընտրել և՛ կոնկրետ թեկնածուի, և՛ քաղաքական կուսակցության։ Սա ավելի հավասարակշռված և արդար համակարգ է համարվում։

Մինչդեռ Armenia-ում ընտրողները հիմնականում քվեարկում են կուսակցությունների օգտին, և երբեմն պատգամավորների ու քաղաքացիների միջև կապը ավելի թույլ է լինում։

Իրավական պետությունը այն պետությունն է, որտեղ գործում են օրենքները, և բոլորը հավասար են օրենքի առաջ։ Պետական մարմինները նույնպես պարտավոր են գործել Սահմանադրության և օրենքների համաձայն։ Իրավական պետությունում պաշտպանվում են մարդու իրավունքներն ու ազատությունները, ապահովվում է արդար դատական համակարգը և խոսքի ազատությունը։

ՀՀ Սահմանադրության համաձայն՝ Հայաստանը ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական և իրավական պետություն է։ Սա նշանակում է, որ պետությունը պետք է ոչ միայն պահպանի օրենքը, այլ նաև ապահովի քաղաքացիների արժանապատիվ կյանքը։

---

բ/ Սոցիալական պետություն

Սոցիալական պետությունը հոգ է տանում ժողովրդի բարեկեցության մասին։ Այն աջակցում է սոցիալապես անապահով մարդկանց, զարգացնում կրթությունը, առողջապահությունը և ապահովում աշխատանքի հնարավորություններ։

Սոցիալական պետության հիմնական նպատակներն են՝

• աղքատության նվազեցում,
• մարդկանց սոցիալական պաշտպանություն,
• անվճար կամ մատչելի կրթություն և առողջապահություն,
• հավասար հնարավորությունների ստեղծում։

---

Առաջադրանքներ

1․ ՀՀ Սահմանադրության ո՞ր դրույթներն եք կարևորում

Ես կարևորում եմ հետևյալ դրույթները․

• Մարդու իրավունքների պաշտպանությունը — յուրաքանչյուր մարդ ունի կյանքի, ազատության և կարծիք արտահայտելու իրավունք։
• Օրենքի առաջ հավասարությունը — բոլոր քաղաքացիները հավասար են անկախ սեռից, ազգությունից կամ սոցիալական վիճակից։
• Կրթության իրավունքը — յուրաքանչյուր քաղաքացի իրավունք ունի կրթություն ստանալու։
• Խոսքի ազատությունը — մարդիկ կարող են ազատ արտահայտել իրենց կարծիքը։
• Ժողովրդավարությունը — ժողովուրդը ընտրությունների միջոցով մասնակցում է երկրի կառավարմանը։

Այս դրույթները կարևոր են, որովհետև դրանք պաշտպանում են մարդու արժանապատվությունն ու ազատությունը։

---

2․ Ի՞նչ քայլեր կձեռնարկեք ՀՀ ավելի սոցիալական պետություն դարձնելու ուղղությամբ

Եթե ես հնարավորություն ունենայի, ապա կձեռնարկեի հետևյալ քայլերը․

1. Կբարելավեի կրթության համակարգը
   Ավելի շատ աջակցություն կտրամադրվեր դպրոցներին և ուսուցիչներին։
2. Կզարգացնեի առողջապահությունը
   Բոլոր քաղաքացիները պետք է ունենան մատչելի բժշկական օգնություն։
3. Կաջակցեի աղքատ ընտանիքներին
   Կավելացվեին սոցիալական ծրագրերն ու նպաստները։
4. Կստեղծեի նոր աշխատատեղեր
   Սա կօգներ նվազեցնել գործազրկությունը և բարձրացնել մարդկանց կենսամակարդակը։
5. Կզարգացնեի մարզերը
   Որպեսզի մարդիկ միայն մայրաքաղաքում աշխատանքի հնարավորություն չփնտրեն։

Իմ կարծիքով, սոցիալական պետության հիմնական նպատակը մարդկանց անվտանգ և արժանապատիվ կյանք ապահովելն է։

Իրավական պետությունը այն պետությունն է, որտեղ օրենքը գերակա է բոլորի համար։ Ոչ ոք իրավունք չունի խախտելու Սահմանադրությունը և օրենքները, նույնիսկ պետական պաշտոնյաները։ Իրավական պետությունում պաշտպանվում են մարդու իրավունքներն ու ազատությունները, ապահովվում է արդար դատավարությունը և քաղաքացիների հավասարությունը օրենքի առաջ։

ՀՀ Սահմանադրության մեջ նշվում է, որ Հայաստանը ժողովրդավարական, սոցիալական և իրավական պետություն է։ Սա նշանակում է, որ պետությունը պարտավոր է գործել օրենքի հիման վրա և պաշտպանել մարդու իրավունքները։

---

բ/ Սոցիալական պետություն

Սոցիալական պետությունը այն պետությունն է, որը հոգ է տանում մարդկանց բարեկեցության մասին։ Այն աջակցում է աղքատ և անապահով ընտանիքներին, զարգացնում կրթությունը, առողջապահությունը և ստեղծում աշխատանքի հնարավորություններ։

Սոցիալական պետության նպատակներն են՝

• մարդկանց կյանքի մակարդակի բարձրացում,
• սոցիալական հավասարության ապահովում,
• կրթության և բուժօգնության հասանելիություն,
• գործազրկության նվազեցում։

---

Առաջադրանքներ

1․ ՀՀ Սահմանադրության ո՞ր դրույթներն եք կարևորում

Ես կարևորում եմ հետևյալ դրույթները․

1. Մարդու իրավունքների պաշտպանությունը

Յուրաքանչյուր մարդ ունի կյանքի, ազատության և անվտանգության իրավունք։

2. Օրենքի առաջ հավասարությունը

Բոլոր քաղաքացիները հավասար են օրենքի առաջ՝ անկախ ազգությունից, սեռից կամ սոցիալական վիճակից։

3. Խոսքի և կարծիքի ազատությունը

Մարդիկ կարող են ազատ արտահայտել իրենց կարծիքը։

4. Կրթության իրավունքը

Յուրաքանչյուր քաղաքացի իրավունք ունի կրթություն ստանալու։

5. Ժողովրդավարության սկզբունքը

Ժողովուրդը ընտրությունների միջոցով մասնակցում է երկրի կառավարմանը։

Այս դրույթները կարևոր են, որովհետև դրանք պաշտպանում են մարդու արժանապատվությունն ու ազատությունները։

---

2․ Ի՞նչ քայլեր կձեռնարկեք ՀՀ ավելի սոցիալական պետություն դարձնելու ուղղությամբ

Եթե ես հնարավորություն ունենայի, ապա կձեռնարկեի հետևյալ քայլերը․

• կբարելավեի կրթության որակը,
• կավելացնեի սոցիալական աջակցությունը անապահով ընտանիքներին,
• կզարգացնեի առողջապահական համակարգը,
• կստեղծեի նոր աշխատատեղեր,
• ավելի մեծ ուշադրություն կդարձնեի մարզերի զարգացմանը,
• կաջակցեի երիտասարդներին և ուսանողներին։

Իմ կարծիքով, սոցիալական պետությունը պետք է ապահովի յուրաքանչյուր մարդու արժանապատիվ կյանք և հավասար հնարավորություններ։

1․ Ի՞նչ սկզբունքով են ՀՀ-ում իշխանության ուժերն միմյանցից տարանջատվում

Հայաստանի Հանրապետությունում իշխանության ճյուղերը տարանջատվում են զսպումների և հավասարակշռության սկզբունքով։

Սա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր իշխանություն ունի իր լիազորությունները և վերահսկում է մյուսներին, որպեսզի որևէ ճյուղ չափազանց մեծ իշխանություն չունենա։

Օրինակ՝

• Ազգային ժողովը վերահսկում է կառավարության գործունեությունը,
• դատարանները հետևում են, որ օրենքները և որոշումները համապատասխանեն Սահմանադրությանը,
• նախագահը և այլ պետական մարմիններ նույնպես ունեն որոշ վերահսկողական գործառույթներ։

Այս համակարգը օգնում է պահպանել ժողովրդավարությունը և կանխել իշխանության չարաշահումը։

---

2․ Ի՞նչ գիտեք իմպիչմենտի մասին

Իմպիչմենտը բարձր պաշտոն զբաղեցնող պետական պաշտոնյային պաշտոնից հեռացնելու հատուկ գործընթաց է։

Այն կիրառվում է այն դեպքում, երբ պաշտոնյան խախտում է Սահմանադրությունը, օրենքները կամ չարաշահում է իր լիազորությունները։

ՀՀ-ում իմպիչմենտի գործընթացը կարող է կիրառվել որոշ բարձրաստիճան պաշտոնյաների նկատմամբ՝ Սահմանադրությամբ սահմանված կարգով։ Այդ գործընթացին մասնակցում են Ազգային ժողովը և որոշ դեպքերում նաև Սահմանադրական դատարանը։

Իմպիչմենտի նպատակը պետական իշխանության պատասխանատվությունն ու օրենքի գերակայությունը պահպանելն է։

1․ Ի՞նչ բնորոշ հատկություններով կներկայացնեք ամբողջատիրությունը

Ամբողջատիրությունը քաղաքական համակարգ է, որի դեպքում պետությունը լիովին վերահսկում է հասարակության կյանքը։ Իշխանությունը կենտրոնացած է մեկ առաջնորդի, կուսակցության կամ փոքր խմբի ձեռքում։

Ամբողջատիրության հիմնական հատկանիշները․

• Միակուսակցական համակարգ – գործում է միայն մեկ իշխող կուսակցություն։
• Խիստ վերահսկողություն – պետությունը վերահսկում է մամուլը, կրթությունը, մշակույթը և մարդկանց կարծիքները։
• Խոսքի ազատության սահմանափակում – մարդիկ չեն կարող ազատ արտահայտել իրենց կարծիքը։
• Ընդդիմության բացակայություն – իշխանությանը դեմ արտահայտվողները հաճախ ենթարկվում են ճնշումների։
• Քարոզչություն – իշխանությունը օգտագործում է զանգվածային լրատվամիջոցները իր գաղափարները տարածելու համար։
• Անձի պաշտամունք – ղեկավարին ներկայացնում են որպես անսխալական և բացառիկ մարդ։
• Վախի մթնոլորտ – հաճախ կիրառվում են բռնություններ, գաղտնի հսկողություն և պատիժներ։

Օրինակներ

Պատմության ընթացքում ամբողջատիրական համակարգեր են եղել՝

• Joseph Stalin-ի ղեկավարած ԽՍՀՄ-ում,
• Adolf Hitler-ի ղեկավարած Գերմանիայում։

---

2․ Ժողովրդավարական համակարգերի առավելություններն ու թերությունները

Ժողովրդավարությունը քաղաքական համակարգ է, որտեղ իշխանության աղբյուրը ժողովուրդն է։ Քաղաքացիները ընտրությունների միջոցով մասնակցում են կառավարմանը։

Առավելությունները

• Մարդու իրավունքների պաշտպանություն – ապահովվում են խոսքի, մամուլի և հավաքների ազատությունները։
• Ազատ ընտրություններ – ժողովուրդը կարող է ընտրել իշխանությանը։
• Օրենքի գերակայություն – բոլորը հավասար են օրենքի առաջ։
• Քաղաքացիների մասնակցություն – մարդիկ կարող են մասնակցել քաղաքական կյանքին։
• Իշխանության վերահսկում – իշխանությունը սահմանափակվում է օրենքներով և հասարակության վերահսկողությամբ։
• Կարծիքների բազմազանություն – թույլատրվում են տարբեր քաղաքական ուժեր և գաղափարներ։

Թերությունները

• Որոշումների դանդաղ ընդունում – տարբեր կարծիքների պատճառով որոշումները երբեմն ուշ են կայացվում։
• Քաղաքական պայքար և հակասություններ – կուսակցությունների միջև մրցակցությունը կարող է լարվածություն առաջացնել։
• Պոպուլիզմի վտանգ – որոշ քաղաքական գործիչներ կարող են մարդկանց խոստանալ անիրական բաներ՝ ձայներ ստանալու համար։
• Մեծ կախվածություն հասարակության գիտակցությունից – եթե քաղաքացիները բավարար տեղեկացված չեն, կարող են սխալ ընտրություն կատարել։
• Կոռուպցիայի հավանականություն – նույնիսկ ժողովրդավար երկրներում կարող են լինել չարաշահումներ։

Եզրակացություն

Քաղաքական համակարգերը տարբեր կերպ են կազմակերպում իշխանությունը։ Ամբողջատիրությունը հիմնված է խիստ վերահսկողության վրա, իսկ ժողովրդավարությունը՝ ժողովրդի մասնակցության և ազատությունների պաշտպանության։ Չնայած ժողովրդավարությունն ունի որոշ թերություններ, այն համարվում է մարդու իրավունքներն ու ազատությունները լավագույնս պաշտպանող համակարգը։