Տարբեր        կարգի   գործողություններ     պարունակող արտահայտություններ

Բազմապատկումն ու բաժանումը ավելի բարձր կարգի գործողություններ են, քան գումարումն ու հանումը:

Արտահայտության արժեքը հաշվելիս նախ կատարվում ենք բարձր կարգի գործողությունները գրված հերթականությամբ, ապա ` ցածր  կարգի

գործողությունները:

Օրինակ.

	2	1	3
1258	+ 2544	: 4	–   242	=1652

1)-	2	5	4	4	4				2)	+	1	2	5	8		3)	–	1	8	9	4
	2	4			6	3	6					6	3	6					2	4	2
	–	1	4								1	8	9	4				1	6	5	2
		1	2
		–	2	4
			2	4
				0

Առաջադրանքներ

Հաշվի՛ր արտահայտության արժեքը

    32409-8050:7=23291
    

-8050	|	7	– 32409
7		118	118
– 10			23291
7
3
49
0

4078·8-204:2+888:4=

4078*8=32624
204:2=102
888:4=222

	4	0	7	8					2	0	4		2
*				8					2				1	0	2
3	2	6	2	4					0
8	8	8		4					1	0	2			3	2	6	2	4
8				2	2	2		+	2	0	4		–			3	0	6
	8								3	0	6			3	2	3	1	8
	8
		8
		8

    250•70-720։3+625 
250*70=17500
720:3=240
240+625=865
17500-865=16735

    300 • 9 + 300 – 99=2901
300*9=2700
2700+300=3000
3000-99=2901

2545+724·5=6165
724*5=3620
3620+2545=6165

42588:7-205·6+960:3
42588:7=6084
960:3=320
205*6=1230
1230+320=1550
6084-1550=4534

3890-4480:4
4480:4=1120
3890-1120=2770

     75·60-353·10=3110
      75*60=420
      353*10=3530
      3530-420=3110

346·8-3535:7
346*8=2769
3535:7=505
2769-505=2264

   2539+724‧7
   724*7=5068
   2539+5068=7597

   40780‧70-2040։60+77700։300

40780*70=41260

2040:60=34
77700։300=25900
25900+34=25934
41260-25934=15326

Մի գյուղացի իրենց գյուղում
Խանութ սարքել, բան էր ծախում։
Օրվան մի օր մոտիկ գյուղից,
Մահակն ուսին, շունն ետևից

Ներս է մտնում մի զըռ չոբան.
— Բարի օր քեզ, ա՛յ խանութպան,
        Մեղրը չունե՞ս,
        Մի քիչ տաս մեզ։
— Ունեմ, ունեմ, չոբան ախպեր.

Ամանդ ո՞ւր է, ամանըդ բեր,
Ինչ տեղից որ ինքդ կուզես,
Էս սըհաթին քաշեմ տամ քեզ։

Էսպես հանգիստ, էսպես սիրով,
Մեղրից անուշ լավ խոսքերով

Մեղր են քաշում. մին էլ հանկարծ
Մի կաթ մեղրը ծորում է ցած։
— Տը՛զզ, էն կողմից մի ճանճ գալի,
Էս կաթիլին վեր է գալի։
Ճանճի վըրա, թաքուն-թաքուն,

Էս խանութի տիրոջ կատուն
        Դուրս է ցատկում,
        Թաթով զարկում…

Բայց հենց կատվի ցատկելու հետ
Հովվի շունը իսկույն ևեթ

Հաֆ է անում,
        Վեր է կենամ,
        Խեղճ փիսիկին
        Դընում տակին,
        Ձեռաց խեղդում

Ու շըպըրտում։

— Խեղդե՜ց, խեղդե՜ց, վա՜յ, իմ կատուն,
Ա՛յ սատկես դու, շան որդու շուն,-
Բարկանում է խանութպանը
Ու ձեռն ընկած մոտիկ բանը

Տուր՝ թե կտաս շան ճակատին,
Շուռ է տալի կատվի կողքին։

— Վա՜յ, ձեզ մատա՜ղ, ասլան շունըս,
Իմ ապրո՜ւստըս, տե՜ղըս, տո՜ւնըս…
Տունըդ քանդվի, ա՜յ խանութպան,

Անխիղճ, լիրբ, չար, ֆըլան–ֆըստան,
Ո՞նց թե դու իմ շանը զարկե՜ս,
Դե, զարկելը հիմի դու տես…
Գոռում է մեր աժդահակը,
Մեծագլուխ իր մահակը

Ետ է տանում ու ցած բերում,
Խանութպանին շեմքում փըռում։

— Ըսպանեցի՜ն… հա՜յ, օգնությո՜ւն…
Ու թաղից թաղ, ու տանից տուն
Ձեն է տալի մեկը մյուսին.

— Հա՜յ, օգնությո՜ւն… ըսպանեցի՜ն…
Վերի թաղից, ներքի թաղից,
Ճամփի վըրից, գործի տեղից,
        Ճիչով, լալով,
        Հարայ տալով,—

Էլ հերն ու մեր.
        Քիր ու ախպեր,
        Կին, երեխեք,
        Ընկեր տըղեք,
        Զոքանչ, աներ,

Քավոր, սանհեր,
        Քեռի, փեսա…
Ինչ իմանաս էլ՝ ո՛վ է սա,
Գալիս են ու անվերջ գալիս,
Ով գալիս է՝ տուր թե տալիս.

— Տո՛, կոպիտ արջ, տո՛, վայրենի,
Էս տեսակ էլ բա՞ն կըլինի.
Դու առուտուր եկար անես,
Թե՞ իր շեմքում մարդ ըսպանես…

Մին ասում են՝ տասը զարկում,

Աղցան անում, մեջտեղ ձըգում,
Իր շան կողքին երկար ու մեկ։
— Դե՛, ձեր մեռելն եկեք տարեք։
Ու էստեղից բոթը գընում,
Գընում մոտիկ գյուղն է հասնում.

— Հե՜յ, օգնեցե՜ք,
        Մեռած հո չեք,
Ըսպանեցին մեր գյուղացուն…

Ինչպես շընաճանճի մի բուն
        Քանդես, թողնես,

Էն ճանճի պես
Ամբողջ գյուղով օրդու կապում,
«Բու՛հ» են անում, դուրս են թափում
Ամեն մինը առած մի բան.

Որը ձեռին մի հրացան,
Որը եղան, ցաքատ կամ սուր,
Որը թի, բահ, որը շամփուր,
Որը կացնով, որը փետով,
Որը ձիով, որը ոտով,
Որն անգըտակ, որը բոբիկ —

Դեպի դուշման գյուղը մոտիկ։
— Տո՛, էսպես էլ անիրավ գյո՜ւղ.
Ոչ խիղճ ունեն, ոչ ահ-երկյուղ.
Մարդ գընում է առուտուրի,
Հավաքվում են՝ քաշում սըրի։

Թո՜ւ ձեր գեղին, միջի մարդին,
Ձեր նամուսին, ձեր ադաթին…
        Գընա՜նք, զարկե՜նք,
        Ջարդե՜նք, կրակե՜նք…
— Հա՜յ, հո՜ւյ, հառա՜ջ, դե՜ ձեզ տեսնե՜մ…

Ու դուրս եկան իրարու դեմ,
Հա՛ զարկեցին ու զարկեցին,
Կոտորեցին, կըրակեցին,
Ինչքան ավել կոտորեցին,
Էնքան ավել կատաղեցին,

Ջարդեցին իրար,
        Ջընջեցին իրար,
        Կորան, գընացին
        Գետնին հավասար։

Դու մի՛ ասիլ, մեկը մեկից

Էսքան մոտիկ, սահմանակից
Էս գյուղերը հարկ են տալի
Ամեն մինը մի արքայի։
Մի տերության թագավորը,
Երբ լսում է էս բոլորը,

Արձակում է հըրովարտակ
Ժողովըրդին իր հըպատակ.
— Հայտնի լինի մեր տերության,
Զինվոր, բանվոր, ազնըվական —
        Ամեն շարքին

Ու աշխարհքին,
Որ անօրեն ու դավաճան
Մեր դրացի ազգը դաժան,
Երբ մենք քընած էինք սիրով,
Մեր սահմանը մըտավ զոռով,

Ու կոտորեց սուրը ձեռին
Մեր սիրելի զավակներին։
Արդ, սըրահար ու հըրակեզ
Մեր որդիքը կանչում են մեզ,
Եվ մենք, ընդդեմ մեր իսկ կամքին,

Պատվեր տըվինք մեր բանակին,
Թընդանոթով մեր ավերող
Ու աստուծով մեծակարող,
Հանուն արդար ու սուրբ ոխի
Մըտնի հողը մեր ոսոխի։

Մյուսը նույնպես իրեն հերթին
Գըրեց զորքին, ժողովըրդին.
Մարդկանց առաջ և աստըծու,
Բողոքում ենք մեր դըրացու
Վարմունքի դեմ և չար, և նենգ,

Որ ոտքելով ամեն օրենք,
Բորբոքում է կըռիվ ու վեճ
Հին հարևան ազգերի մեջ,
Քանդում սիրո դաշը կապած։
Արդ՝ ակամա մենք ըստիպված,

Հանուն պատվի, արդարության,
Հանուն թափված անմեղ արյան,
Հանուն ազատ մեր աշխարհքի,
Հանուն աստծու և իր փառքի —
Բարձրացնում ենք մեր ձայնն ահա

Ու մեր սուրը նորա վըրա։
Ու ըսկսեց կըռիվն ահեղ։
Շռինդ, որոտ էստեղ, էնտեղ։
Կըրակն ընկավ շեն ու քաղաք,
Արյուն, ավեր, ճիչ, աղաղակ,

Ամեն կողմից սարսափ ու բոթ,
Ամեն կողմից մեռելի հոտ…
        Ամառ, ձըմեռ,
        Ողջ տարիներ
        Մըշակն անբան,

Դաշտերն անցան,
Ու, կըռիվն չըդադարած,
Սովը եկավ համատարած։
Սովը եկավ — սովի հետ ցավ,
Ծաղկած երկիրն ամայացավ…

Իսկ մնացած մարդիկ իրար
Հարցնում էին սարսափահար,
Թե ո՞րտեղից արդյոք ծագեց
Էս ընդհանուր աղետը մեծ։

Բառարան
Զըռ-կոպիտ, անտաշ
Չոբան-հովիվ
Սհաթ-ժամ, պահ
Ասլան-առյուծ, առյուծաձև, առյուծի նման։
Քիր-քույր
Սանահեր-սանիկի հայր
Աղցանանել-սաստիկ ծեծել
Բոթ-վատ լուր
Օրդունկը կապել-հավաքվել, խումբ կազմել
Եղան-խոտ հավաքելու գործիք
Անգդագ-գլխաբաց
Դուշման-թշնամի
Նամուս-պատիվ
Ադաթ-ավանդույթ, սովորույթ
Հրովարտակ-թագավուրի գրավոր դիմումը ժողովրդին
Վոխ-քեն, վրեժ
Դաշն-միաստնություն կազմել
Շռինգ-ուժեղ

Միևնույն  կարգի  գործողություններ      պարունակող արտահայտություններ

• Գումարումն  ու  հանումը  միևնույն     կարգի  գործողություններ են:
• Բազմապատկումն  ու  բաժանումը  նույնպես միևնույն  կարգի    գործողություններ  են:

Արտահայտության արժեքը հաշվելիս միևնույն կարգի գործողությունները   կատարվում    են    հերթականությամբ` ձախից    աջ:

Օրինակ1`

	1		2		3
3150	–	129	+	318	+	4812	=	8151

1)	–	3	1	5	0			2)	+	3	0	2	1		3)	+	3	3	3	9
			1	2	9						3	1	8				4	8	1	2
		3	0	2	1					3	3	3	9				8	1	5	1

Օրինակ2`

	1		2		3
215	·	4	:	20	·	30	=	1290

1)	.	2	1	5		2)	–	8	6	0	2	0		3)	.	4	3
				4				8			4	3					3	0
		8	6	0				0-	6						1	2	9	0
									6
									0

      Առաջադրանքներ

• Հաշվի՛ր արտահայտության արժեքը

9605-690+134.568-2036=140.557

–	9605	+	134.568	–	142.583
	690		8015		2036
	8015		142.583		140.557

3690-2559+778-1200=847

1000:4·80:200=100

1	0	0	0	|	4			*	2	5	0	:	2	0	0	0	0
–	8				2	5	0			8	0				2	0	0
–	2	0						+	0	0	0				1	0	0
	2	0					2	0	0	0
	0	0					2	0	0	0	0

33600:60:70·22=1760

216·40:80·30=3240

5100:6‧50:20=2125

2187-725+96782-7106=91138

2000‧4։20·70=28000

336000։600։70‧11=880

Посидим в тишине

Благинина Е. А. Мама спит, она устала… Ну и я играть не стала! Я волчка не завожу, А уселась и сижу. Не шумят мои игрушки, Тихо в комнате пустой, А по маминой подушке Луч крадётся золотой.

И сказала я лучу:
— Я тоже двигаться хочу.
Я бы многого хотела:
Вслух читать и мяч катать.

Я бы песенку пропела,
Я б могла похохотать.
Да мало ль я чего хочу!
Но мама спит, и я молчу.

Луч метнулся по стене.
А потом скользнул ко мне.
— Ничего,- шепнул он будто,-
Посидим и в тишине!..

1. Прочитайте стихотворение.
2. Со словами луч, игрушки, мяч, песенка, петь, шептать, читать, катать составьте предложения.

Утром я проснулась от солнечных лучей.
Моя младшая сестра играла с моими старыми игрушками.
У меня есть красный мячь.
Маша поет красивую песеньку.
Мы в школе учим петь народные песни.
Анна шептала что-то в ухо Карине.
Нам надо читать очень много книг.
Он очень любит катать сестру на велосипеде.

1. Сочините стихотворение «Моей маме»

Мама мамочка моя,
Скоре вернись с работы ты домой,
Обнят теба я хочу, целовать и сказать я тебя люблю.

Мама мамочка моя,
Самая красивая ты моя,
Самая добрая и умная,
Ты солнышко моя.

Мама ты всегда здаровой будь,
Мама мамочка моя.

Մի գարնան իրիկուն դռանը նստած զրույց էինք անում, երբ այս դեպքը պատահեց։ Էս դեպքից հետո ես չեմ մոռանում էն գարնան իրիկունը։

Ծիծեռնակը բույն էր շինել մեր սրահի օճորքում։ Ամեն տարի աշնանը գնում էր, գարնանը ետ գալի, ու նրա բունը միշտ կպած էր մեր սրահի օճորքին։

Ե՛վ գարունն էր բացվում, և՛ մեր սրտերն էին բացվում, հենց որ նա իր զվարթ ճիչով հայտնվում էր մեր գյուղում ու մեր կտուրի տակ։

Եվ ի՜նչ քաղցր էր, երբ առավոտները նա ծլվլում էր մեր երդիկին կամ երբ իրիկնապահերին իր ընկերների հետ շարժվում էին մի երկար ձողի վրա ու «կարդում իրիկնաժամը»։

Եվ ահա նորից գարնան հետ վերադարձել էր իր բունը։ Ձու էր ածել, ճուտ էր հանել ու ամբողջ օրը ուրախ ճչալով թռչում, կերակուր էր բերում իր ճուտերին։

Էն իրիկունն էլ, որ ասում եմ, եկավ, կտցում կերակուր բերավ ճուտերի համար։ Ճուտերը ծվծվալով բնից դուրս հանեցին դեղին կտուցները։

Էդ ժամանակ, ինչպես եղավ, նրանցից մինը, գուցե ամենից անզգուշը կամ ամենից սովածը, շտապեց, ավելի դուրս ձգվեց բնից ու ընկավ ներքև։

Մայրը ճչաց ու ցած թռավ ճուտի ետևից։ Բայց հենց էդ վայրկյանին, որտեղից որ է, դուրս պրծավ մեր կատուն, վեր թռցրեց փոքրիկ ճուտը։

— Փի՛շտ, փի՛շտ, — վեր թռանք ամենքս, իսկ ծիծեռնակը սուր ծղրտալով ընկավ կատվի ետևից՝ նրա շուրջը թրթռալով կտցահարելով, բայց չեղավ։ Կատուն փախավ մտավ ամբարի տակը։ Եվ այս ամենն այնպես արագ կատարվեց, որ անկարելի էր մի բան անել։

Ծիծեռնակը դեռ ծղրտալով պտտում էր ամբարի շուրջը, իսկ մենք՝ երեխաներս, մի-մի փայտ առած պտտում էինք ամբարի տակը, մինչև կատուն դուրս եկավ ու փախավ դեպի մարագը, դունչը լիզելով։

Ծիծեռնակը դատարկ կատվին որ տեսավ, մի զիլ ծղրտաց ու թռավ, իջավ դիմացի ծառի ճյուղին։ Այնտեղ լուռ վեր եկան։ Մին էլ տեսանք՝ հանկարծ ցած ընկավ մի քարի կտորի նման։ Վազեցինք, տեսանք՝ մեռած, ընկած է ծառի տակին։

Մի գարնան իրիկուն էր, որ այս դեպքը պատահեց։ Շատ տարիներ են անցել, բայց ես չեմ մոռանում այն գարնան իրիկունը, երբ ես առաջին անգամ իմացա, որ ծիծեռնակի մայրն էլ մայր է, ու սիրտն էլ սիրտ է, ինչպես մերը։

Առաջադրանքներ

1.Կարդա’ պատմվածքը, դո՛ւրս գրիր և բառարանի օգնությամբ բացատրի՛ր ընդգծված բառերը։
օճորքում-Առաստաղ, առիք, ձեղուն:
զվարթ– ուրախություն։
երդիկ-Տան կտուրի մեջ թողած բացվածք, որ ծառայում Է իբրև լուսամուտ և օդանցք:
ամբար-Զանազան մթերքներ պահելու շենք կամ դրա մի մասը, շտեմարան:
մարագ-հարդանոց։

2.Պատմվածքից դուրս գրիր բառեր, որոնց հականիշները կարող ես գրել, առանց բառարանի օգնության։
իրիկնաժամ-լուսաբաց
զվարթ- տխուր
դատարկ-լիքը
երկար-կարճ

3.Բնութագրի՛ր մայր ծիծեռնակին։
Սիրտ ունեցող, հոգատար, քնքուշ, անհանգիստ

4.Պատմվածքից դո՛ւրս գրիր մայր ծիծեռնակին բնորոշող հատվածը։
Ծիծեռնակը սուր ծղրտալով ընկավ կատվի ետևից։

5.Ինչպե՞ս կվերնագրեիր պատմվածքը։
ՄԱՅՐ ԾԻԾԵՌՆԱԿԸ

6.Ի՞նչ գիտես ծիծառնակների մասին։ Համացանցից կամ այլ տեղեկատվական աղբյուրներից հետաքրքիր տեղեկություններ հայթայթիր ծիծեռնաոկների մասին։

Ծիծեռնակները ճնճղուկանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Հայտնի 179, Հայաստանում՝ 5 տեսակ՝ գյուղական ծիծեռնակ, քաղաքային ծիծեռնակ, առափնյա ծիծեռնակ, ժայռային ծիծեռնակ, շիկագոտի ծիծեռնակ։ Ինքնատիպ կառուցվածքով թռչուններ են։ Կտուցը թույլ է, հիմքում լայն, բերանի բացվածքը՝ մեծ, թևերը՝ նեղ, երկար, պոչը՝ մկրատաձև, ոտքերն ու մատները՝ թույլ զարգացած։

Բոլոր տեսակի այդպիսի թռչունները ապրում են Եվրոպայում, Ասիայում, Աֆրիկայում, ինչպես նաև Հյուսիսային Ամերիկայում և Հարավային Ամերիկայում։

• 

• 

• 

• 

• 

• 

• 

•